Vraag:

Hoe kies je de juiste baksteen voor de restauratie van een historische kerkhofmuur?

De Hervormde kerk in Echteld is omringd door een steensdikke kerkhofmuur van circa 200 meter. Ogenschijnlijk bescheiden metselwerk, maar met een gelaagde geschiedenis. Op een vroeg-achttiende-eeuwse prent is de muur al duidelijk zichtbaar, destijds nog met een toegangspoort, die inmiddels verdwenen is. In de eeuwen daarna werd de muur meerdere keren hersteld. Nu is het tijd voor integraal groot onderhoud. Vakgroeplid Van Dinther Bouwbedrijf heeft de restauratie in handen. Projectleider Joost van Haren ziet in dit project vooral één thema centraal staan: de juiste baksteenkeuze.

Antwoord

Baksteenkeuze als sleutel tot historisch evenwicht

De kerkhofmuur is steensdik (circa 21 cm) en voorzien van een karakteristieke ezelsrug als afdekking. Om de drie meter zorgen steunberen voor stabiliteit. In het verleden zijn delen gerepareerd met verschillende steenformaten. Daardoor bevat de muur vandaag de dag een mix van formaten.

De zoektocht naar het Dünn-formaat

Veel van het bestaande metselwerk bleek door vorst, vocht en ouderdom verpulverd. Voor het restauratiewerk is gekozen voor een zogenoemd Dünnformaat uit Duitsland: een steen, die langer is dan het Waalformaat en nagenoeg identiek is aan de huidige bakstenen in maatverhouding en uitstraling. Het nieuwe metselwerk wordt vervolgens handmatig verouderd, zodat het opgaat in het bestaande muurwerk.

Die keuze was niet eenvoudig. Er zijn drie monsters opgezet om kleur, textuur en voegbeeld te beoordelen. De stenen worden op de eigen werf van het familiebedrijf bijgekleurd met pigmenten, zodat ze visueel aansluiten bij het bestaande muurwerk.

Metselwerk in lagen

De kerkhofmuur toont een traditionele opbouw, die veel in kerken en historische gebouwen voorkomt: kruisverband (ook wel Hollands verband genoemd). Hierbij wisselen drie lagen elkaar af:

• een koppenlaag (met drieklezoor of halve steen in de hoek);
• een streklaag (met verspringende stootvoegen);
• een halfsteens overlap voor constructieve samenhang.

Deze opbouw zorgt voor stabiliteit. Tijdens de restauratie worden deze verbanden hersteld en waar nodig gereconstrueerd. De werkzaamheden worden uitgevoerd door twee metselaars en twee voegers. Naast het inboeten worden de ezelsruggen waar nodig opnieuw gemetseld en wordt de muur opnieuw gevoegd en gedeeltelijk vertind, conform de historische afwerking. Ook onder maaiveldniveau wordt aangetast voegwerk diep uitgestoken en hersteld om toekomstige vochtschade te beperken.

Kalkmortel met verhoogde aanvangssterkte

Er wordt gewerkt met kalkmortel waaraan een kwart cement is toegevoegd. Kalkmortel heeft een lange droogtijd (soms tot vijf maanden), maar biedt dampopen eigenschappen die essentieel zijn voor historisch metselwerk. De beperkte toevoeging van cement zorgt voor voldoende aanvangssterkte, zodat het werk in weer en wind stabiel blijft tot de kalkmortel is uitgehard.

Monumentale boom

Een van de uitdagingen bevindt zich in een hoek van de muur: een majestueuze monumentale Europese beuk waarvan de wortels tegen het metselwerk drukken. De metselaars moeten hier met minimale werkruimte opereren en het metselwerk letterlijk over de wortels heen overbruggen. Dat vraagt niet alleen technisch inzicht, maar ook respect voor de natuur.

Meer dan een muur

Wat deze restauratie bijzonder maakt, is dat het niet alleen gaat om herstel van metselwerk, maar om het leesbaar houden van geschiedenis. De verschillende steenformaten uit diverse periodes blijven herkenbaar. Eerdere reparaties worden niet uitgewist, maar gerespecteerd als onderdeel van het verhaal.

Zoals Van Haren het samenvat: “Een muur als deze vertelt drie eeuwen bouwgeschiedenis. Onze taak is niet om hem nieuw te maken, maar om hem toekomst te geven.”

Deze vraag werd beantwoord door Vakgroep-lid Van Dinther Bouwbedrijf.

vandintherbouwbedrijf.nl