Schatten aan de Walstraat

Vakwerk

Walstraat 51-53 in Deventer. Achter de deur rechts bevindt zich de Doelenpoort. (foto: Laura Hegeman) Tekst: Els Arends

15e eeuwse beerput die wordt afgedekt met een glasplaat. Hij is te zien in het koffiezaakje.
(foto: Laura Hegeman)

Links: Stuc medaillon dat door leerlingen van het Stuc Gilde gerestaureerd zal worden. (foto: Laura Hegeman)
Rechts: Op de begane grond is nu een koffiezaakje gevestigd. De muur met het boogje vormt
de grens tussen nummer 51 en nummer 53. (foto: Els Arends)

In de woonkamer werd achter een houten wandje een zelfde nis als in de gang gevonden, die weer in ere is hersteld. (foto: Laura Hegeman)

Historische kaart waarop de Doelenpoort te zien is, de L-vorm van Walstraat 53 en nummer 51. (bron: Stadsarchief Deventer)

De Walstraat in Deventer begrenst het middeleeuwse deel van Deventer. Als je hier gaat restaureren, kun je wat verwachten. Typische restauratie-uitdagingen én veel bijzondere vondsten, een kolfje naar de hand van Wesselink Bouw en Restauratie B.V. “Het houdt niet op. Overal vinden we sporen,” zegt Laura Hegeman, toekomstig bewoonster van Walstraat 51-53.

Restauratie en onderzoek hand in hand

De restauratie van Walstaart 51-53 is uitgevoerd door:

  • Restauratie-aannemer: Wesselink Bouw en Restauratie B.V., Weerselo
  • Stucadoors: Keupink Stucadoorswerken, Denekamp

De bijzondere vondsten zijn onderzocht en in sommige gevallen hersteld door:

  • Apostelschilderingen: onderzoek en advies conservering door Bouwhuis en Journée, Arnhem/Deventer
  • Beschilderd plafond: onderzoek en herstel door leerlingen opleiding

Decoratie en Restauratie Schilderen van Cibap Vakschool voor Verbeelding,
Zwolle

  • Gestuct plafondornament: onderzoek en herstel door leerlingen opleiding Stucadoor van Het Neerlandsch Stucgilde, Veenendaal

Voorafgaand aan de restauratie zijn de bewonerssporen onderzocht door
studenten Archeologie van Saxion Hogescholen, locatie Deventer. Een film
hierover is te zien op www.jobbewijnen.nl/bouwbiografie

De historie van Walstraat 53 gaat terug tot 1347. Op dat moment wordt in de stadsrekeningen vermeld dat op deze plek een woning wordt gebouwd, tegen de stadsmuur aan. De locatie is goed herkenbaar, gelegen aan het eind van een T-splitsing. Dit kruispunt wordt specifiek in de historische bronnen genoemd. Walstraat 51 is waarschijnlijk ‘pas’ in de 19de eeuw gebouwd. De Walstraat ligt op de plek waar de eerste stadsmuur van het middeleeuwse Deventer lag. Rond de 14de eeuw werd een tweede muur gebouwd, een meter of zeven naast de eerste muur. De tweede muur fungeerde tevens als kering van de gracht ernaast. Nadat de twee stadsmuren vanwege nieuwe fortificaties hun functie verloren, kregen de bewoners in de 17de eeuw het recht om de ruimte tussen de eerste en de tweede stadsmuur bij hun woningen te betrekken. Op veel plekken is de eerste stadsmuur hierdoor verdwenen, zoals in Walstraat 51. In Walstraat 53 is de stadsmuur tot op de eerste verdieping herkenbaar aanwezig. In de jaren ’60 werden Walstraat 51 en 53 samengevoegd tot één woonhuis. De Walstraat en het Bergkwartier als geheel zijn ontsnapt aan de sloopwoede van de jaren ’60 doordat particulieren destijds het initiatief namen om panden op te kopen, te restaureren en te verhuren. Hieruit is NV Bergkwartier ontstaan, dat die taak voort zet.

Handig, die studiegenoten

Door haar achtergrond als archeoloog heeft Laura Hegeman de contacten om voor onderzoek naar en behoud van de unieke vondsten samen te werken met allerlei instituten. Na haar opleiding Archeologie aan Hogeschool Saxion in Deventer werkte Laura drie jaar bij RAAP Archeologisch Adviesbureau. Een paar jaar geleden rolde ze de restauratiesector in. De laatste anderhalf jaar werkte ze bij Wesselink Bouw en Restauratie B.V., waar ze de vestiging Deventer tot september jongstleden leidde. “De combinatie van een gebouw met zijn geschiedenis is het mooist,” zo motiveert ze haar overstap, “een bouwhistoricus is net een archeoloog: hij gaat op zoek naar bouwsporen en probeert zo de geschiedenis van een gebouw naar boven te halen en te duiden.” Momenteel volgt ze de opleiding Professional Restauratie, waar ze in een groep zit met een zeer gemêleerde samenstelling qua leeftijd (van 20 tot 55) en beroep (van glaszetter tot stucadoor tot gemeenteambtenaar). Als ze een vraag heeft over haar pand gooit ze die in de WhatsApp groep en er is altijd wel iemand die er meer van weet: “het geslepen glas in een deur blijkt wel zeldzaam te zijn, maar is niet veel geld waard, vertelde mijn studiegenoot die glazenier is.”

De ene vondst na de andere

Walstraat 51-53 stond al drie jaar te koop toen Laura met haar vader (aannemer) ging kijken. Haar vader kocht het pand aan en samen ontwikkelden ze de plannen voor het pand. Op de begane grond is nu een koffiebranderij annex koffiezaak gevestigd en Laura huurt zelf de eerste etage. Voor de restauratie schakelde ze uiteraard het restauratiebedrijf in waarvoor ze op dat moment zelf werkzaam was en dat is goed bevallen: “De restauratievaklieden zijn heel creatief geweest met oplossingen bedenken om iedere centimeter te benutten en tegelijk de vondsten mooi in het zicht te houden.” Voordat de verbouwing begon, heeft een groep studenten van Saxion in het kader van een colloquium bouwbiografie onderzoek gedaan naar de sporen van de vorige bewoners, zoals achtergelaten kisten op zolder. Op internet is hiervan een leuke film te vinden. Nadat alle voorzetwandjes waren weggehaald, kwamen allerlei prachtige bouwsporen tevoorschijn, zoals een mooi versierd plafondornament van stucwerk, plafondschilderingen van rond 1920, sporen van de paardenslagerij van rond 1914, oude ingemetselde houten kozijnen (waarvan één middeleeuws, de ander met een tekst), kerkachtige bakstenen nisjes en in de grond een gewelf dat vermoedelijk een 15e eeuwse beerput is.

“De Doelenpoort zit rechts!”

Laura speurt graag naar informatie om historische details van haar monument te begrijpen. Ze ontdekte op een historische kaart dat de Doelenpoort rechts van haar pand loopt. Sindsdien vindt ze het onbegrijpelijk dat algemeen gedacht wordt dat de Doelenpoort - die van de Walstraat naar de achtergelegen gracht liep - zich aan de linkerzijde van haar pand bevindt. Daar is nu weliswaar een ruime poort, maar Laura laat zien dat op de historische kaarten duidelijk een smalle gang te zien is aan de rechter zijde van nummer 53. Bovendien is te zien dat vroeger het buurpand ter linkerzijde strak tegen nummer 51 aan stond, zónder een gang er tussen: “Geen mens beseft dat de Doelenpoort rechts zit. Dat is toch gek. Kijk dan op de kaart.”

Vele sporen blijven zichtbaar na de restauratie. Alle vondsten zijn met veel respect behandeld. Delen die verwijderd moesten worden, zoals de plafondschilderingen en het gestukte plafondornament, zijn opgehaald door resp. Cibap Vakschool en het Stucgilde. Zij gaan met studenten aan het restaureren en het is de bedoeling dat de plafonds daarna terug worden geplaatst.

Onthoofde apostelen

Een van de grote ontdekkingen zijn de muurschilderingen in de gang en in de woonkamer op de eerste verdieping. Op een plek waar delen van de stuclagen verdwenen waren, herkende de stadsarcheoloog in een aantal lijntjes de tenen van een menselijke voet. Toen de resterende stuclagen voorzichtig verwijderd waren, kwamen sporen van een schildering met in totaal acht apostelen tevoorschijn, herkenbaar aan hun attributen en sommigen door hun naam. Wonderlijk is dat de balken van de zoldervloer de hoofden van de apostelen doorklieven, een teken dat de schilderingen bij het plaatsen van deze vloer al bedekt waren. In de gang is een kleine uitsparing in de zoldervloer gemaakt, zodat van een paar apostelen het hoofd zichtbaar is. Dat kon, omdat op die plek ooit een raveling was aangebracht voor een luik. Tot op heden zijn geen bronnen gevonden die verklaren waarom in dit huis monumentale muurschilderingen van apostelen zijn aangebracht. De schatten van Walstraat 51-53 zijn blootgelegd en met zorg veilig gesteld.

069.jpg

068.jpg

067.jpg

066.jpg

065.jpg

064.jpg

063.jpg

062.jpg

061.jpg

060.jpg

059.jpg

058.jpg

057.jpg

056.jpg

055.jpg

054.jpg

053.jpg

052.jpg

051.jpg

050.jpg

049.jpg

048.jpg

047.jpg

046.jpg

045.jpg

044.jpg

043.jpg

042.jpg

041.jpg

040.jpg

039.jpg

038.jpg

037.jpg

036.jpg

035.jpg

034.jpg

033.jpg

032.jpg

031.jpg

030.jpg

029.jpg

028.jpg

027.jpg

026.jpg

025].jpg

025.jpg

024.jpg

023.jpg

022.jpg

021.jpg

020.jpg

019.jpg

018.jpg

017.jpg

016.jpg

015.jpg

014.jpg

013.jpg

012.jpg

011.jpg

010.jpg

009.jpg

008.jpg

007.jpg

006.jpg

005.jpg

004.jpg

003.jpg

002.jpg

001.jpg