Vakgroep Restauratie informatiebulletin

NUMMER 14/2013

IN 2014 STAAN ONDERHOUD, HERBESTEMMING ÉN VAKOPLEIDINGEN CENTRAAL!

Restauratietimmerman aan het werk in een monumentaal woonhuis in Breda

De restauratieachterstand is ingelopen. De overheid stimuleert voortaan planmatig onderhoud van monumenten. De tijd van grote restauratieprojecten ligt dus achter ons. Daarnaast verschuift de focus de komende jaren naar herbestemming. Kerken, fabrieken en gevangenissen komen op de markt en wachten op een nieuwe toekomst.

De switch van restauratie naar onderhoud en herbestemming heeft voor ons als restauratiebedrijven grote gevolgen. Hoewel wij natúúrlijk ook monumenten onderhouden, is dit kennelijk voor de monumenteneigenaar nog geen vanzelfsprekendheid. Voor planmatig onderhoud wordt niet automatisch een erkend restauratiebedrijf ingeschakeld. Terwijl het juist voor deze langdurige vorm van monumentenzorg zo belangrijk is om een beroep te doen op goed opgeleide en ervaren restauratievaklieden. En ook het herbestemmen van erfgoed vormt al jaren een vast onderdeel van ons werk. Maar ook dit is nog niet breed bekend.

Aan de Vakgroep Restauratie de schone taak om goed uit te leggen wat de meerwaarde is van een erkend restauratie bouwbedrijf. Begin 2013 hebben wij een nieuw logo ingevoerd, waaruit blijkt dat wij, als restauratiebouwbedrijven, niet alleen klassieke restauraties verrichten, maar ook onderhouden herbestemmingswerk. Deze twee varianten van het authentiek restaureren behoren al jaren tot onze corebusiness. We gaan dat in de komende tijd nog meer communiceren. Misschien wel door onze naam te veranderen, wie weet? Wat dacht u van ‘Vakgroep Onderhoud en Herbestemming’, om maar eens wat geks te noemen?

Maar eerst gaan we ons als Vakgroep Restauratie inzetten voor het behoud van de opleidingen in de restauratiesector. De gespecialiseerde opleidingen in onze kleine branche tellen maar weinig deelnemers. Nu de bouw te maken heeft met verdere krimp breekt het moment aan dat meerdere opleidingen dreigen te verdwijnen. Alleen wanneer we als branche de handen ineen slaan, kunnen we deze opleidingen redden. SOS Vakmanschap/SVGB is dé aangewezen partij om onze branche daarbij te helpen. Aan de slag dus!

EIB VOORZIET VERDERE KRIMP VAN DE RESTAURATIEPRODUCTIE TOT 2018

De Vakgroep Restauratie heeft recent een EIB-marktverkenning voor restauratie en onderhoud van monumenten gepubliceerd. In samenwerking met het NRF en de RCE is een prognose opgesteld voor de komende vier jaar.

Evenals in de voorgaande jaren krimpt de restauratieproductie. Tot 2018 wordt een terugval in restauratiewerk verwacht van 7%. De restauratiemarkt zal verder in toenemende mate worden beïnvloed door de slechte economische omstandigheden. Tot overmaat van ramp hebben financiële impulsen vanuit de centrale overheid richting provincies, om onderhoud en restauratie van provinciale en gemeentelijke monumenten te stimuleren, nog altijd niet tot bestedingen geleid.

De overheid heeft enkele jaren geleden het beleid ingezet om de destijds te hoog geachte restauratieachterstanden weg te werken. Boven het structurele budget werden ook incidentele middelen vrijgemaakt om extra projecten te kunnen uitvoeren. Inmiddels verkeert nog ca. 10% van de monumenten in slechte staat, hetgeen door OCW en RCE wordt bestempeld als een acceptabele werkvoorraad. In de komende jaren zullen subsidies vooral gericht zijn op planmatig onderhoud van monumenten.

De Vakgroep Restauratie maakt zich grote zorgen. De onderhoudssubsidies zijn laag, de eigen bijdrage die een monumenteneigenaar moet ophoesten, is fors. De slechte economische omstandigheden zullen voor menig eigenaar aanleiding zijn om het noodzakelijke onderhoudswerk uit te stellen of uit te besteden aan nietgekwalificeerde bedrijven. De onderhoudsstaat van monumenten kan daardoor wederom achteruit gaan, wat op termijn weer zal leiden tot kostbare restauraties.

De leden van de Vakgroep Restauratie hebben te kampen met een sterke terugloop van opdrachten. Dit geldt voor onderhoud, restauratie én herbestemming van monumenten. Continuïteit in productie is echter wel van groot belang om de ervaren restauratievaklieden aan het werk te kunnen houden; een essentiële voorwaarde voor behoud van kennis en vakmanschap. De instroom van leerlingen verloopt, door de dalende restauratieproductie van de afgelopen jaren, zeer moeizaam. De restauratieopleidingen liggen inmiddels onder vuur nu de leerlingenaantallen tot een historisch dieptepunt zijn gedaald. Het is voor de branche een enorme opgave om de kwaliteit van het restauratievakmanschap op peil te houden. Inmiddels wordt overleg gepleegd met SOS Vakmanschap (SVGB) en gerelateerde brancheverenigingen om oplossingen te vinden.


Restauratieproductie 2009-2018 op basis van directe subsidies, structureel en incidenteel
De restauratieproductie in Nederland loopt geleidelijk terug naar een niveau van ongeveer € 400 miljoen in 2018, een terugval van 7%. De cijfers voor de jaren tot 2012 zijn gebaseerd op werkelijk verleende subsidies, leningen, e.d. De cijfers voor de jaren 2013-2018 zijn ramingen.


Restauratieproductie naar wijze van subsidiëren, 2012
De restauratieproductie is sterk afhankelijk van het stimuleringsbeleid door het rijk. De helft van de productie wordt gerealiseerd door een directe rijksbijdrage. Nog eens 41% wordt indirect gestimuleerd door fiscale regelingen of laagrentende leningen via het NRF.

NRC, GRC EN RIBO BUNDELEN KRACHTEN

Monumentenzorgers kunnen in ons land bij enkele cursusinstellingen terecht voor bij- en nascholingscursussen. Drie instellingen bundelen nu de krachten en bieden de komende winter gezamenlijk een aantal interessante restauratietrainingen aan. Deze zijn vooral gericht op uitvoerend bouwplaatspersoneel (Bouw CAO). Voor alle cursussen geldt dat de werkgever via het Scholingsfonds voor de Bouw een aantrekkelijke vergoeding per medewerker krijgt. De cursussen worden gegeven in Utrecht, Arnhem, Hengelo en Amsterdam. Aanmeldingen verlopen digitaal via www.restauratietrainingen.nl. Hier kunt u ook de brochure downloaden of een papieren exemplaar van de brochure aanvragen.

ERM-NIEUWS

De stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg ondersteunt restauratiebranches bij het opstellen van uitvoeringsnormen voor hun werkzaamheden. Ook opdrachtgevers en toezichthouders zijn dicht betrokken bij de activiteiten van de ERM; zij hebben er immers groot belang bij dat werkzaamheden aan monumenten vakkundig gebeuren. De ERM heeft recent het landelijk Platform Monumententoezicht in het leven geroepen.

Dit platform bouwt voort op de website www.monumententoezicht.nl en geeft toezichthouders de mogelijkheid praktische kennis en ervaring uit te wisselen. Voor monumenteneigenaren en beheerders heeft de ERM de informatieve waaier ‘Schade aan uw monument’ gemaakt. In de waaierkaarten worden de meest voorkomende schades aan monumenten beschreven met daarbij praktische tips voor vakkundig herstel.

Voor meer informatie: www.stichtingerm.nl

De waaier is gratis te bestellen via: secretariaat@stichtingerm.nl.

Gemiste kans

Er zijn in Nederland veel monumenteneigenaren die, ondanks de subsidie de ze hebben gekregen, de financiële eindjes toch nauwelijks aan elkaar geknoopt krijgen en daardoor vreemde sprongen maken. Om een voorbeeld te noemen: een moleneigenaar heeft midden in het dorp een monumentale beltmolen, geërfd van zijn vader en grootvader. Het bouwjaar is 1933 en de molen verkeert aan de buitenzijde in redelijk goede staat. Het binnenwerk is aan restauratie toe, maar dat wordt wegens geldgebrek wat naar achter geschoven in de tijd. Met de toegekende subsidies wordt door ons als restauratiebouwbedrijf, in eerste instantie het gevlucht en de kap gerestaureerd en geschilderd. Dat geeft al gelijk een mooi beeld. Het bestek voor het werk aan het gevlucht en de kap is goed en uitgebreid, zodat de restauratie vlot verloopt en er nauwelijks financiële tegenvallers optreden. Al snel na ons vertrek pakt de opdrachtgever de romp aan, er moet metsel-, voeg- en kozijnwerk plaatsvinden. De muren van de in- en uitvaart blijken in zeer slechte staat, maar dit is niet voorzien in het bestek. Een financiële tegenvaller dus. De opdrachtgever besluit het werk op te laten lossen door een bouwbedrijf uit het dorp. Enkele weken later, bij het weghalen van onze laatste bouwattributen, ziet onze uitvoerder, dat de anderhalfsteense muren in halfsteens verband zijn opgetrokken en de schuin oplopende muren zijn afgedekt met rollagen in plaats van de originele vlechtingen. De originele bollingen en rondingen in de muren zijn te strak getrokken, netjes op het eerste oog, maar niet zoals het ambachtelijk gezien hoort. De zichzelf respecterende restauratieaannemer heeft het hier moeilijk mee. Het historisch aanzien van de monumentale molen is geschonden. Dacht de opdrachtgever zo goedkoper uit te zijn? Het is een misvatting dat een kwalitief goed stuk restauratiewerk heel duur is. We hadden zo graag met deze opdrachtgever een goede oplossing willen bespreken. Een gemiste kans voor alle partijen, het monument voorop. Ad.

‘EEN PLATFORM ERFGOED OPLEIDINGEN KAN SAMENWERKING TUSSEN DISCIPLINES EN NIVEAUS TOT STAND BRENGEN’

Drie vragen over het behoud van bedreigde restauratieopleidingen aan Arnold Duin, branchespecialist bij SOS Vakmanschap/SVGB.

De Vakgroep Restauratie maakt zich sterk voor het behouden van de opleidingen voor restauratieberoepen. Wat gaat er mis bij deze opleidingen?

‘Door het beleid om bredere MBO-opleidingen neer te zetten, dreigen verschillende zelfstandige kwalificaties voor restauratieberoepen te verdwijnen. Zo staan de opleidingen restauratietimmerkracht en restauratiemetselaar ter discussie. Het alternatief is een ‘keuzedeel’ in de algemene kwalificaties timmeren en metselen. Maar daarmee verdwijnt het herkenbare diploma. Bovendien loop je het risico dat er minder opleidingstijd kan worden besteed aan restauratie. Een ongunstige ontwikkeling, zeker gezien de steeds hogere kwaliteitseisen, die worden gesteld aan de uitvoering. Er zijn meerdere restauratieopleidingen, die onder vuur liggen. De Vakgroep Restauratie wil een structurele oplossing voor alle opleidingen in de restauratiesector, zodat de voortdurende dreiging dat kleine kwetsbare restauratieopleidingen zullen verdwijnen, tot het verleden behoren’.

De Vakgroep Restauratie werkt hierbij samen met SOS Vakmanschap. Waar staat SOS voor?

‘De Samenwerkende Organisaties Specialistisch Vakmanschap is een samenwerkingsverband van organisaties in onderwijs en bedrijfsleven, die ervoor willen zorgen dat kleinschalige, specialistische beroepsopleidingen niet verdwijnen onder het geweld van de grootschaligheid en veralgemenisering. In opdracht van het ministerie van OCW voert SOS Vakmanschap momenteel elf pilots uit om inzicht te krijgen in wat er nodig is om ook in de toekomst goed specialistisch beroepsonderwijs te hebben. De restauratieopleidingen vormen één van deze pilots. De komende anderhalf jaar wordt gebruikt om problemen op te sporen, alternatieven uit te proberen en een advies te formuleren aan de minister. Als werkorganisatie van SOS Vakmanschap ondersteunt de SVGB zowel de Vakgroep Restauratie als andere branchegroepen van restauratiespecialisten bij hun zoektocht naar goed beroepsonderwijs. Samen brengen ze knelpunten in kaart en zoeken ze naar oplossingen, die recht doen aan het belang van dit type beroepsonderwijs’.

Hoe zie je de toekomst van de restauratieopleidingen?

‘Samenwerking is het sleutelwoord om kleinschalige vakopleidingen in de lucht te houden en de noodzakelijke kwaliteit in onderhoud en restauratie van erfgoed te kunnen bieden. Dit geldt niet alleen voor de MBO-opleidingen, maar voor alle erfgoedopleidingen. In de beroepspraktijk blijkt vaak dat samenwerking van verschillende vakspecialisten niet altijd vanzelfsprekend is. Het vormen van een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de eindkwaliteit van het projectresultaat is de grootste opgave. Het is cruciaal om als vakspecialisten inzicht te hebben in de eigen en elkaars expertise en te weten waar de overlappingen zitten. Waar is deze expertise complementair en vooral, waar houdt die van de een op en begint die van de ander?

Ik ben zeer enthousiast over het nieuwe initiatief om een Platform Erfgoed Opleidingen te vormen. Hierbinnen kunnen we structurele samenwerking en kennisuitwisseling tussen disciplines en niveaus tot stand brengen. We hebben als doel om een duurzame opleidingsinfrastructuur voor restauratieprofessionals op alle niveaus neer te zetten en de opleidingen op deze manier te borgen. Dit zal leiden tot verrijking van expertise, tot meer efficiëntie en tot innovaties. Ik heb er alle vertrouwen in dat een dergelijke efficiënte en structurele oplossing voor de borging van kleinschalige specialistische beroepsopleidingen in goede aarde zal vallen bij OCW’.

Restauratie Monumentale Woonboerderij

De historische hoeve Erve Deperman is een boerderij uit 1863 met een woonhuis uit 1910, een graanschuur en kapschuur, die samen één rijksmonument vormen.

Deze gebouwen worden herbestemd tot woonboerderij, met in de potstal Bed & Breakfast faciliteiten. Vooral de buitenkozijnen, staldeuren, het gevelmetselwerk en de gebintconstructie zijn aan herstel of vervanging toe. Het gaat hier om een dwarshuisboerderij, waarvan het kenmerk is dat de gebouwen, op het voorhuis na, in dezelfde richting zijn gebouwd. Het voorhuis staat haaks op de boerderij.

Projectinformatie:

Opdrachtgever: Particulier
Adviseur: Monumentenadvies Oost, Dalfsen
Aannemer: Wesselink Bouw en Restauratie B.V., Weerselo

Restauratieplan

Voordat aan de restauratie kon worden begonnen, is er eerst, met hulp van Monumentenwacht Overijssel-Flevoland, een restauratieplan opgesteld. Om het woonhuis en de gastenverblijven bewoonbaar te maken, was isolatie van de schil van de boerderij nodig. De oorspronkelijke houten vloeren van de boerderij waren ernstig verrot en zijn daarom vervangen door geïsoleerde betonvloeren met vloerverwarming op de begane grond. De verdiepingsvloeren zijn zo goed als mogelijk hersteld. Het dak is aangepakt en geïsoleerd. Voor de bouwvak van 2013 zijn de dakpannen teruggeplaatst. Na de bouwvakantie is het metselwerk afgemaakt en de afwerking gestart, waarbij de sierkamer is hersteld met de authentieke detailleringen. De oplevering van de gerestaureerde dwarshuisboerderij staat gepland in januari 2014. De logiesverblijven in de potstal zullen daarna worden opgeleverd.

Colofon

December 2013
Dit is een uitgave van de Vakgroep Restauratie, de branchevereniging van erkende restauratie bouwbedrijven.
Postbus 2079
3800 CB Amersfoort
Tel: 033 465 94 65
info@vakgroeprestauratie.nl
www.vakgroeprestauratie.nl
Redactie: Agnes van Alphen,
Irene Stevens, Ad Wonders
Ontwerp en realisatie: Ontwerpgroep Lâle, Amersfoort
Foto’s en illustraties zijn aangeleverd door:
Bouwbedrijf Balemans BV, Breda, Ron Huizer, EIB, Frank de Wit, Stichting ERM, SOS Vakmanschap/SVGB, Wesselink Bouw en Restauratie BV, Weerselo