De veranderende restauratieopgaaf

De laatste jaren is de opgaaf in de restauratiesector erg snel aan het veranderen. We restaureren steeds minder gebouwen, die nog in hun oorspronkelijke functie gebruikt worden. In toenemende mate werken we aan herbestemmingen van monumentale en karaktervolle gebouwen.

Naast restauratie van het casco van het gebouw bestaat het project dan uit het op een verantwoorde wijze verbouwen en aanpassen van het gebouw ten behoeve van het nieuwe gebruik. Herbestemmen is een complexe materie. Dat bleek onlangs weer op een bijeenkomst in de voormalige Enka-fabrieken in Ede met alle partners van het Nationaal Programma Herbestemming, waar ik de Vakgroep Restauratie mocht vertegenwoordigen. Het was een inspirerende bijeenkomst waar veel bereidheid bleek om met elkaar te werken aan de ontwikkeling van dit nieuwe multidisciplinaire vak.

De erkende restauratiebouwbedrijven van de Vakgroep Restauratie kunnen een wezenlijke bijdrage leveren aan herbestemmingsprojecten. Niet alleen in een zorgvuldige en kwali- De veranderende restauratieopgaaf tatieve uitvoering van het werk, maar zeker ook bij de voorbereiding. Als geen ander kan de restauratieaannemer inzicht verschaffen in de technische staat van het gebouw. Risico’s op dat gebied worden dan snel weggenomen en de herstelkosten worden vroegtijdig inzichtelijk gemaakt. Ook bij het optimaliseren van de bouwkundige ingreep ten behoeve van de herbestemming kunnen wij een zinvolle bijdrage leveren. Het goed kunnen “lezen van het gebouw” is daarbij van belang: het zorgvuldig analyseren van de bouwkundige kwaliteiten van een gebouw, teneinde deze maximaal te kunnen benutten bij de herbestemming. Veel opdrachtgevers van herbestemmingen weten de Vakgroep-aannemers al te vinden voor hun projecten. Zoals bijvoorbeeld de drie woningcorporaties, die in deze nieuwsbrief de achtergronden toelichten van hun keuze voor een erkende restauratieaannemer. Ze vertellen over hun ervaringen bij de uitvoering van enkele boeiende projecten. Ik wens u weer veel leesplezier met dit informatiebulletin.

Boudewijn de Bont
Voorzitter Vakgroep Restauratie
Mei 2012

De opdrachtgever aan zet

De zorg voor monumenten verschuift van de rijksoverheid naar lagere overheden, monumenteneigenaren en restauratiebedrijven. Deze door de momo ingezette trend heeft vergaande gevolgen. Worden de monumenten niet teveel aan hun lot overgelaten? Vooral tijdens onderhoud en restauraties kan er veel misgaan en kan een monument onherstelbaar worden beschadigd.

De staatssecretaris van OC&W wil dit voorkomen door de toepassing van kwaliteitsnormen. Als vóór de uitvoering van een restauratieproject duidelijke eisen worden gesteld, kan het eindresultaat worden geborgd. In steeds meer uitvoerende restauratiebranches wordt hard gewerkt aan het ontwikkelen van kwaliteitsnormen. Inmiddels hebben al vijf brancheverenigingen hun uitvoeringsnormen vastgelegd bij de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM). In de komende tijd zullen meer restauratiedisciplines volgen. Het ministerie van OC&W gaat in de nabije toekomst in opdrachten en subsidies verwijzen naar kwaliteitsnormen en roept de gemeenten op dit ook te doen. De opdrachtgever aan zet Ook opdrachtgevers geven gehoor aan de oproep van de rijksoverheid om de kwaliteit van restauratiewerk te borgen. Dit tonen woningcorporaties De Key uit Amsterdam, Mooiland Vastgoed uit Ede en de Woonplaats uit Enschede aan.

De Key is opdrachtgever van de transformatie van het Blaauwlakenblok: een groot stadsvernieuwingsproject in het centrum van Amsterdam, waarin ongeveer 22 rijks- en gemeentelijke monumenten staan. Het gehele blok is, als onderdeel van de oude binnenstad, bestempeld als beeldbepalend. In het blok worden 146 wooneenheden gerealiseerd door restauratiebouwer Schakel & Schrale uit Amsterdam. Projectleider Carolien de Vries van Woningcorporatie De Key vertelt: ’Voor dit omvangrijke project hebben wij bewust gekozen voor een restauratiebedrijf, dat beschikt over goede referenties. Want er staat een groot aantal monumenten in het Blaauwlakenblok, daar willen we extra zorgvuldig mee om gaan.

De organisatie en logistiek van dit project zijn complex en vragen om een gedegen aanpak. Daarnaast vragen ook de werkzaamheden om vakmanschap van hoge klasse. We eisen topkwaliteit, maar het is lastig om dat in bestekken te omschrijven. De uitvoering van het project is nu in een vergevorderd stadium en ik kan gerust stellen dat de keuze voor een gecertificeerd bedrijf ons goed bevalt. Aan de detaillering en het afwerkingsniveau is duidelijk te zien dat er goed opgeleide en ervaren restauratievaklieden aan het werk zijn’.

Mooiland Vastgoed restaureert de 17e eeuwse Fransiscaner kloosterschool ‘Acropolis’ in het Brabantse vestingstadje Megen. Het gebouw is in 1970 herbestemd tot gemeenschapshuis en wordt momenteel grondig gerestaureerd door Bouwbedrijf Van de Ven uit Veghel. Lex Kemper van Mooiland legt uit waarom bewust is Klooster Dolphia, Enschede gekozen voor een gecertificeerd bedrijf.

‘Voor de restauratie van de Acropolis, een rijksmonument, is een forse subsidie ontvangen. Het is een bijzonder gebouw dat we conform de eisen, die de overheid daaraan stelt, willen restaureren om er zeker van te zijn dat het overheidsgeld goed wordt besteed. In de aanbesteding werden eisen opgenomen over restauratieervaring en kwaliteitsniveau; bedrijven met het certificaat Erkend Restauratie Bouwbedrijf waren in het voordeel. We zijn inmiddels halverwege het project en het is duidelijk dat we een goede keuze hebben gemaakt. Een gecertificeerd bedrijf levert kwalitatief goed vakwerk af, dat voldoet aan de normen. Bovendien heeft het bedrijf ervaring met het uitvoeren van werkzaamheden in een dichtbebouwde historische dorpskern. Er wordt rekening gehouden met de belangen van omwonenden bij de opslag van materialen, geluidshinder, e.d.’.
Jaap Krommendijk van De Woonplaats uit Enschede is van mening dat bij de restauratie van rijksmonumenten hoge kwaliteitseisen van toepassing zijn; ‘de norm Erkend Restauratie Bouwbedrijf beschrijft precies wat wij zoeken, de reguliere bouw zou hier een voorbeeld aan kunnen nemen. Bij de selecties voor de restauraties van de 17e eeuwse dubbele watermolen in Winterswijk en van het klooster Dolphia in Enschede hebben wij dan ook het bezit van een ERBcertificaat als eis gesteld. Bedrijven, die zich niet aantoonbaar kwalificeren voor restauratiewerk, vallen wat ons betreft af. Het project in Enschede loopt inmiddels volop en Restauratiebedrijf Ten Haken uit Winterswijk maakt het vakmanschap volledig waar. Bij de watermolen gaat BV Bouwbedrijf Hoffman uit Beltrum binnenkort van start, ook daar hebben we nu al vertrouwen in. Aedes, de koepelorganisatie van woningcorporaties, telt ca. 400 aangesloten corporaties, die zo’n 7.000 gemeentelijke en 8.000 rijksmonumenten beheren. Dit levert niet alleen een grote onderhoudstaak op, maar ook diverse herbestemmingsprojecten. Door het momo-beleid van de overheid krijgt de professionalisering van het opdrachtgeverschap in de komende tijd veel aandacht binnen Aedes.

Binnen een monumentennetwerk, waarin zo’n 35 corporaties zijn vertegenwoordigd, wordt onderlinge kennis op het gebied van monumentenzorg uitgewisseld. Ook worden bijeenkomsten georganiseerd. Begin mei a.s. vindt een themabijeenkomst plaats over ‘goed opdrachtgeverschap’. Hier presenteert de Stichting ERM het plan om een ‘Leidraad opdrachtgeving bij restauraties’ te ontwikkelen. Hierin kunnen wettelijke verplichtingen, kwaliteitsrichtlijnen en aandachtspunten worden opgenomen, die van belang zijn bij aanbestedingen en het beoordelen van aanbiedingen. Verder zal de Vakgroep Restauratie een inleiding verzorgen over de kwaliteitsnorm Erkend Restauratie Bouwbedrijf (BRL-ERB 2009).

Eerste Nederlandse erfgoedfair “Wonen in Historie”

Magazine Herenhuis, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Nationaal Restauratiefonds organiseren de eerste Nederlandse Erfgoedfair ‘Wonen in Historie’ op zaterdag 16 juni 2012 in de prachtige ambiance van Paleis Het Loo. Tijdens deze fair staat alles in het teken van het wonen in een historisch pand. Standhouders, waaronder de Vakgroep Restauratie, bieden naast traditioneel vakmanschap de mooiste producten op het gebied van stoffering, meubelen, verlichting, kunst, antiek, oude bouwmaterialen en tuinornamenten. Naast de fair wordt een doorlopend programma aangeboden met lezingen, thematische rondleidingen, workshops en speeddates met erfgoedspecialist en voor gratis advies. Voor meer informatie: www.woneninhistorie.nl.

Opleidingsnieuws

Restauratiemedewerker

De kaderopleiding Restauratiemedewerker, die wordt gegeven op het ROC van Twente en het Koning Willem I College in Den Bosch, wordt compleet vernieuwd. De lesstof wordt aangepast aan de huidige eisen voor competentiegericht onderwijs. Deze tweejarige MBO-opleiding op niveau 4 is bestemd voor medewerkers van bouwbedrijven, architectenbureaus, monumentenwachten en gemeenten. Het is een BBL-opleiding, waarbij de student één dag per week naar school gaat en de overige dagen in de monumentenpraktijk werkzaam is.

Inventarisatie restauratieopleidingen

In de momo-beleidsbrief wordt aan de Rijksadviseur gevraagd een advies uit te brengen over een verbetering van de structuur van restauratieopleidingen. Rijksadviseur Wim Eggenkamp is van mening dat het in de monumentenzorg ontbreekt aan een goed functionerend stelsel om het vakmanschap van onderaan de ladder tot bovenaan toe op peil te houden. Hij verricht momenteel een onderzoek naar de huidige organisatie van het restauratieonderwijs en zal voor de zomer van 2012 een advies uitbrengen aan OC&W.

Alle opleidingen en cursussen op een rij

Op de website van de Vakgroep Restauratie is een uniek overzicht te vinden van alle opleidingen en cursussen in de restauratiesector. Er is informatie opgenomen van 17 instellingen, die zich richten op vak- en kaderopleidingen voor medewerkers van restauratiebouwbedrijven. Ook voor andere professionals in de monumentenzorg is het overzicht interessant. Zie voor deze actuele gegevens: www.vakgroeprestauratie.nl/opleidingen. Aanvullingen op het overzicht zijn welkom; mail naar info@vakgroeprestauratie.nl.

Column: Het ruikt hier niet naar verf

Het ruikt hier niet naar verf. Dat was de opmerking die de directeur van mijn kunstvakopleiding maakte toen hij binnenkwam in het lokaal waar een groepje nieuwsgierige studenten voor het eerst met een computer experimenteerde (1985!). De constatering was juist, het rook niet naar verf, maar wat onze directeur niet kon voorzien was dat waar die studenten mee bezig waren, op een heel andere wijze een grote bijdrage zou gaan leveren aan zijn vakgebied. De ontsluiting van vakkennis, de uitwisseling van informatie en het bereik van een groot publiek. Dingen die niet naar verf ruiken, zijn niet noodzakelijk onnuttig voor de schilder.

Erfgoedstem

Vier jaar geleden ben ik met een aantal medestanders een digitale knipselkrant begonnen, gewoon via e-mail. Dat was de Erfgoedstem. Onze doelstelling was de verschillende mensen, die bij de zorg en ontwikkeling van monumenten betrokken zijn, bij elkaar in de keuken te laten kijken. Het kostte wel even een aanloopje om iedereen warm te krijgen voor een project dat nu eens niet over stenen ging, maar gelukkig waren er mensen die hun nek uitstaken en met veel positieve inzet het project hebben gebracht naar waar het nu is.

Monumenten.nl

Die Erfgoedstem houdt inmiddels elke week duizenden vakgenoten op de hoogte van wat er in onze wereld speelt. Ook verder in onze sector gaat het hard. Het gonst van de digitale initiatieven: QR-codes, kennisbanken, twitter, facebook. De Rijksdienst en het Restauratiefonds werken samen aan de vernieuwde website monumenten.nl. Eigenaars van Rijksmonumenten hebben daar straks toegang tot een eigen pagina met informatie over hun eigen monument. Misschien ook wel over de onderhoudsgeschiedenis. Dan hebben we een soort elektronisch patiëntendossier voor monumenten. De Erfgoedstem gaat ook aan monumenten.nl meewerken. Samen zijn we sterker. Het zijn activiteiten die misschien niet meteen naar verf of stuc ruiken, maar die heel goed zijn voor de gezondheid van onze sector.

Herbert-Jan Hiep is redacteur van de Erfgoedstem, een wekelijkse digitale nieuwsbrief over monumentenzorg en cultuurlandschap (@erfgoedstem).

Jaar van de historische buitenplaatsen:

De Hartekamp in Heemstede

Het hoofdgebouw van de fraaie buitenplaats De Hartekamp in Heemstede werd gebouwd in 1692. Het ligt prachtig gesitueerd in een landschapspark, ontworpen door Zocher rond 1800. In het hoofdgebouw bevinden zich diverse zeer bijzondere 17e eeuwse stijlkamers. Vanaf 1952 is de buitenplaats in gebruik als hoofdvestiging van De Hartekampgroep, een zorginstelling voor mensen met een verstandelijke beperking.

Aardige bijkomstigheid is dat het landgoed o.a. is gebruikt bij de opnames van “Goede Tijden Slechte Tijden” als hotel De Rozenboom. Het hoofdgebouw staat er weer schitterend bij na een ingrijpende restauratie, die in 2010 en 2011 werd uitgevoerd.

Projectinformatie:

Architect: Maarten Peek, De Vries
Architecten, Loosdrecht
Advies: Hylkema Consultants, Utrecht
Hoofdaannemer: Aannemersbedrijf
Scheurer BV, Amsterdam
Verfleverancier: Keim Nederland

Vooral het herstel van de gestucte gevels vormden een grote uitdaging. Oorspronkelijk was het hoofdhuis schoon metselwerk. In de 18e eeuw werden de gevels van het hoofgebouw gestuct in een kalk gebonden mortel, met blokmotief en plaatselijk kamwerk. De zijbeuken, uit 1921, zijn daarentegen weer in een cementmortel gestuct.

Alle loszittende stuclagen zijn ofwel afgebikt tot op de oude baksteen of door wervelstralen verwijderd tot op de eerste nog goed hechtende oude stuclaag. 

Waar mogelijk werd volstaan met reinigen d.m.v. stoom en lage druk. Na het opzetten van vele proefmonsters is uiteindelijk gekozen voor een damp open mineraal stuc- en verfsysteem. De kleurstelling van de gevels werd teruggebracht naar het oorspronkelijke okergeel.

Colofon

Mei 2012
Dit is een uitgave van de Vakgroep
Restauratie, de branchevereniging van erkende restauratie bouwbedrijven.

Postbus 2079
3800 CB Amersfoort
Tel: 033 465 94 65
E-mail: info@vakgroeprestauratie.nl
Internet: www.vakgroeprestauratie.nl

Redactie: Agnes van Alphen, Irene Stevens, Ad Wonders.

Foto’s en illustraties zijn aangeleverd door: Bouwbedrijf L. van de Ven, Veghel, Restauratiebedrijf Ten Haken, Winterswijk, Schakel & Schrale, Amsterdam, Robert Jan Stokman, Aannemersbedrijf Scheurer BV, Amsterdam

Wilt u dit informatiebulletin in het vervolg digitaal ontvangen? Stuur dan een e-mail naar info@vakgroeprestauratie.nl