‘Restaureren is een heel gepuzzel’

Leids middeleeuws pand wordt weer woonhuis

Luchtfoto van de achterzijde. Tekst | Els Arends Fotografie | Arjen Veldt

Het middeleeuwse riool van de buren ligt te wachten op een oplossing.

De trap waarvoor in 1920 een moerbalk werd doorgezaagd.

Bij de restauratie van een middeleeuws pand kom je naast historische bouwsporen vaak ook de missers tegen. Rijksmonument Steenschuur 15 in Leiden vormt daarop geen uitzondering. Menno Frequin, projectleider bij Burgy Bouwbedrijf: ‘We zijn hier honderden jaren gerommel aan het oplossen.’

Dit keer geen glossy interieurfoto’s, maar een blik op de steigers: we mogen meekijken met een legertje bouwers dat al hun vakmanschap inzet om de historie van een eeuwenoud rijksmonument recht te doen met behulp van de modernste technieken.

Hink stap sprong door de bouwgeschiedenis

Na een halve eeuw te hebben gefungeerd als dansschool - De Alphenaar voor Leidenaren- begint in 2015 een nieuw hoofdstuk voor rijksmonument Steenschuur 15 in Leiden. Bouwhistorisch onderzoek in archieven en in het pand zelf bracht zes bouwfases aan het licht. De oudste bakstenen in de rechtergevel en de kelder dateren van de vijftiende eeuw. Ook de balklagen stammen vermoedelijk uit die periode. In de zestiende eeuw zijn de huidige kap en achtergevel gebouwd. In de zeventiende eeuw krijgt het pand een trapgevel en een eeuw later worden dwarse steektrappen geplaatst en de balkenplafonds bedekt met stucplafonds. Ook ondergaat de trapgevel een metamorfose tot lijstgevel. Het huidig aangezicht in neorenaissance stijl ontstaat in 1920. In 1958 gaat het achterhuis tegen de vlakte en komt er een nieuwe aanbouw, waarbij ook de binnenplaats een overkapping krijgt, de danszaal. Na de huidige restauratie wordt het pand weer woonhuis.

Bron ‘Een middeleeuwse verrassing aan het Steenschuur? Een bouwhistorische opname van Steenschuur 15 te Leiden’ door Conserf – Monumentenzorg, 2 september 2014

Vakgroep restauratie

Burgy Bouwbedrijf BV uit Leiden is aangesloten bij de Vakgroep Restauratie, de landelijke branchevereniging van erkende restauratiebouwbedrijven. De zesendertig leden van de Vakgroep Restauratie nemen samen tweederde van de restauratiebouwproductie in ons land voor hun rekening, variërend van onderhoud en restauraties van woonhuizen tot herbestemmingen van fabriekscomplexen en kerken. De Vakgroep zet zich al vijfendertig jaar in voor het waarborgen van kwaliteit, innovatie, het behoud van ambachtelijk vakmanschap en treedt op als belangenbehartiger en gesprekspartner binnen de restauratie- en monumentenwereld. De leden van de Vakgroep Restauratie voldoen aan strenge kwaliteitsnormen, www.vakgroeprestauratie.nl Voor meer informatie over Burgy Bouwbedrijf www.burgy.nl

Gepuzzel

Het pand aan het Steenschuur 15 in Leiden stamt uit de middeleeuwen. Ter voorbereiding op de restauratie liet de eigenaar een bouwhistorisch onderzoek uitvoeren, dat de ontstaansgeschiedenis en de eerdere verbouwingen gedetailleerd in kaart bracht (zie kader). Met deze informatie kon Architektenburo Marcel van Dijk de diverse historische bouwdelen inpassen in het restauratieplan. Ook de eigenaar werkte een aantal onderdelen uit. En toen begon het echte werk: het gepuzzel, vertelt Menno: ‘In essentie werkt restaureren als volgt: er ligt een doordacht plan, er zijn een hoop voorbereidingen getroffen. Je wilt snel van start in verband met de afgesproken bouwperiode. En dan komen de verrassingen. Verrassingen die vooraf uiteraard niet bekend waren, en waarvoor je een oplossing moet bedenken. Wij bij Burgy vinden dat leuk. Het is zelfs de reden waarom wij in de restauratie werken. Naast onze voorliefde voor het oude vakmanschap en de monumentale architectuur natuurlijk.’

De geschiedenis in zicht

Het verwijderen van de jaren vijftig inrichting bracht vele historische details weer in het zicht: de plafonds met moerbalken en kindergebinten, de lambrisering onder de ramen van de achterkamer op de eerste verdieping. De schouw in de voorkamer op de eerste verdieping, op de tweede verdieping de historische wanden van kraaldelen en op de derde verdieping de prachtige sporenkap en het goederenluik. Ook kwam er een fraaie dubbele voordeur achter een paneelbetimmering tevoorschijn. Deze is nu in ere hersteld, compleet met mooi ijzerwerk. Ook de verschillende tijdlagen zijn goed herkenbaar. Menno: ‘Bepaalde veranderingen zijn inmiddels van historisch belang. Een voorbeeld is de vroeg twintigsteeeuwse trap naar de eerste verdieping; die moest bewaard blijven. Toen we hem er vanwege de vloerisolatie uitnamen, ontdekten we dat onze voorgangers rond 1920 dwars door de moerbalken en kindergebinten heen hebben gezaagd om het trapgat te creëren. De hele vloer heeft ruim een eeuw op een enkelsteens, niet-dragende binnenmuur ‘gehangen’. We hebben de muur nu de benodigde extra stevigheid gegeven. Het is nog een wonder dat de vloer nooit is ingestort.’

Verrassingen in de keuken

In de voormalige danszaal komt een riante woonkeuken van honderd vierkante meter. Voordat Burgy hier een nieuwe betonvloer kon gieten, moest het asbesthoudende rioolstelsel verwijderd en de vervuilde grond gesaneerd worden. De mate van vervuiling was zodanig dat de hele operatie extra tijd kostte. Er bleek nog iets. Bij de eerste schep in de grond ontdekten de bouwers dat de bodem vol zat met oude waterkelders. Gelukkig kon de archeologische dienst de vondsten snel inventariseren en documenteren. Leuke bijkomstigheid: onder de corridor is een waterput gevonden van een meter of acht diep. Deze blijft zichtbaar met een glazen afdekplaat.

Middeleeuws rioolgewelf

‘We dachten dat we inmiddels alles wisten over het pand’, zegt Menno. ‘Dus toen we bij het graven van een sleufje voor een betonnen bank in de binnenplaats op steen stuitten, waren we verrast. Wat bleek? Uit de zijgevel van de buren komt een middeleeuwse gemetseld rioolgewelf dat een haakse hoek maakt en dan helemaal onder het voorhuis door loopt naar de straat. Dit riool is nog volop in gebruik! De ontdekking is een geluk bij een ongeluk. Een rioolinspectie heeft namelijk aangetoond dat het rioolgewelf onder het huis is ingestort. Dat verklaarde meteen het blank staan van de kelder. Ik ben nog aan het bedenken hoe we dit moeten oplossen.’ Veel tijd heeft hij niet; de oplevering is al over twee weken, op 1 juli. Maar ook dit gaat weer goed komen. Ondanks de hoge werkdruk, de tijdrovende verrassingen en de vele telefoontjes tussendoor oogt Menno ontspannen - en schiet de restauratie wonderwel op. Wat een vakmanschap!

Download hier het hele artikel (PDF)

069.jpg

068.jpg

067.jpg

066.jpg

065.jpg

064.jpg

063.jpg

062.jpg

061.jpg

060.jpg

059.jpg

058.jpg

057.jpg

056.jpg

055.jpg

054.jpg

053.jpg

052.jpg

051.jpg

050.jpg

049.jpg

048.jpg

047.jpg

046.jpg

045.jpg

044.jpg

043.jpg

042.jpg

041.jpg

040.jpg

039.jpg

038.jpg

037.jpg

036.jpg

035.jpg

034.jpg

033.jpg

032.jpg

031.jpg

030.jpg

029.jpg

028.jpg

027.jpg

026.jpg

025].jpg

025.jpg

024.jpg

023.jpg

022.jpg

021.jpg

020.jpg

019.jpg

018.jpg

017.jpg

016.jpg

015.jpg

014.jpg

013.jpg

012.jpg

011.jpg

010.jpg

009.jpg

008.jpg

007.jpg

006.jpg

005.jpg

004.jpg

003.jpg

002.jpg

001.jpg